T.ü.f.d., dosent Təvəkkül Əliyevin rəhbərliyi ilə Mil-Qarabağ ekspedisiyası
Qalatəpə şəhər yerində (Ağcabədi r-nu) arxeoloji qazıntı işləri. Son illərdə aparılan
tədqiqatlar bu məskənin Antik dövrdə Strabon tərəfindən adı çəkilən Enian və ya
Ayniana adlı alban şəhərinin, Orta əsrlərdə isə ərəb müəlliflərinin əsərlərində bəhs
olunan Yunan adlı şəhərin qalıqları olmasına dair fikir yürütməyə əsas verir.

Qalatəpənin topoqrafik planı                     Qalatəpənin cənubdan görünüşü

 

Cari tədqiqat mövsümündə əsas diqqət Qalatəpənin II qazıntı sahəsinin – D1 və D2
kvadratlarının araşdırılmasına yönəldilmişdir. Burada 2,6 m dərinliyə qədər
mədəni təbəqə açılmış, bişmiş və çiy kərpiclərdən inşa olunan tikili qalıqları,
təndir, təsərrüfat quyusu və s. aşkar edilmişdir. Həm tikili qalıqları, həm də ayrı-
ayrı tapıntılar tədqiq olunan abidənin stratiqrafiyasını, o cümlədən 4 tikinti qatını
müəyyən etməyə imkan vermişdir.

Yoxlama xəndəkdə tikili qalıqları

I tikinti qatında tikililər əsasən bişmiş kərpiclərdən inşa olunmuş, təsərrüfat
quyuları alt mədəni qatları kəsib keçmiş, müxtəlif çeşidli şirli qablar, bardaq və
qazan tipli şirsiz saxsı məmulatı geniş yayılmışdır. Dövr etibarilə bu tikinti qatı ilk
monqol yürüşləri ərəfəsinə təsadüf edir. XI-XII əsrləri əhatə edən və zəngin
artefaktlara malik II tikinti qatında da yuxarıda göstərilən xüsusiyyətlər izlənilir. III
tikinti qatının inşaat sənətində çiy kərpiclər üstünlük təşkil edir. Erkən şirli qab
nümunələri bu qatı xronoloji baxımdan IX-X əsrlərə aid etməyə imkan verir. IV

tikinti qatı arxeoloji materiallar baxımından çox kasaddır. Bəzi fraqmentlər həmin
təbəqənin Erkən Orta əsrlərə aid olduğunu göstərir. D1 kvadratı 2,6 m dərinlikdə
başdan-başa çiy kərpic düzümü ilə örtülüb. Burada bir-birinə palçıqla bənd edilib
üzərinə suvaq çəkilmiş kvadrat şəkilli kərpiclər (40 x 40 sm; 42 x 42 sm və s.)
üstünlük təşkil edir. Oxşar kərpic düzümü qala divarından kənarda qoyulan
yoxlama şurfda da açılmışdır.
Qazıntı zamanı D1 kvadratının şimal-qərb küncündən üzərində gözəl naxışlar olan
şirli boşqabın hissələrinə təsadüf edilmişdir. Onun mərkəzində gözə oxşar
dairəciklərlə əhatələnən quş təsvir var. Qeyd olunan kvadratın IX-X əsrlərə aid
təbəqəsindən sınmış vəziyyətdə olan şirsiz saxsı çıraq aşkar olunmuşdur. Oxşar
nümunələrdən fərqi olaraq, onun içərisindəki fitil bu günədək salamat qalmış, hətta
neft qoxusunu belə özündə saxlamışdır.

D1 kvadratında çiy kərpic düzümü

Qalatəpənin gil məmulatı arasında müxtəlif ölçü və naxışa malik qapaqlara, geniş
çeşidli bardaq və qazan tipli qablara təsadüf olunur. Tapıntılar arasında metal və
şüşə məmulatı nümunələri də var. Obsidiandan yaxşı işlənmiş bıçaqvari lövhələr,
qaşovlar xüsusi maraq doğurur. Bu nümunələr Qalatəpə və onun ətrafında daha
erkən dövrlərə aid yaşayış yerinin olmasından xəbər verir. D1 kvadratında
dəmirdən 3 ədəd çubuqvarı halqaya, tuncdan boru şəkilli əşyaya və iynəyə təsadüf
edilmişdir. Qazıntı sahəsinin ətrafından Orta əsrlərə aid bir ədəd mis pul da
tapılmışdır.

 

 

 

                                                        Şirli boşqabın           Şirsiz saxsı məmulatı      Metal məmulatı və obsidian
alət                                                                                               bir hissəsi

 

Cari ildə Qalatəpədə aparılan araşdırmalar Son Antik dövrdən Erkən Orta əsrlərə
keçidi öyrənmək baxımından əhəmiyyət kəsb edir. Qala divarının ətrafında
aparılan yoxlama qazıntı işləri isə gözlənildiyindən artıq məlumat əldə etməyə
imkan verdiyindən gələcəkdə həmin qazıntının genişləndirilməsi və D1 kvadratı ilə
birləşdirməsi nəzərdə tutulur. Bu, istər Antik, istərsə də Orta əsrlərə aid qala
divarlarının quruluşunu daha ətraflı öyrənməyə imkan verəcəkdir.

 

Təvəkkül Əliyev

Under the leadership of Associate Professor Tavakkul Aliyev (PhD in History), the Mil-Karabakh expedition conducted archaeological excavations at the Galatapa city site (Agjabadi district). Research conducted in recent years suggests that this settlement is the remains of the Albanian city called Enian or Ayniana, mentioned by Strabo in Antiquity, and the Greek city mentioned in the works of Arab authors in the Middle Ages.

Topographic plan of Galatapa                   View of Galatapa from the south

 

In the current research season, the main focus has been on the investigation of excavation area II at Galatapa, specifically squares D1 and D2. Here, a cultural layer was opened up to a depth of 2.6 m, the remains of buildings built of baked and mud bricks, an oven, a farm well, etc. has been discovered. Both the remains of the building and separate findings allowed to determine the stratigraphy of the studied monument, including 4 construction layers.

                                                                              Check the remains of the building in the ditch

In the first construction layer, buildings were mainly constructed from fired bricks, agricultural wells cut through the lower cultural layers, and various types of glazed vessels, as well as unglazed pottery such as bowls and cauldrons, were widely found. This construction layer corresponds to the period leading up to the first Mongol invasions. The second construction layer, which dates to the 11th-12th centuries and contains rich artifacts, also shows similar characteristics. In the third construction layer, raw brick was the dominant material in construction. Early glazed pottery found in this layer allows it to be dated to the 9th-10th centuries. The fourth construction layer is sparse in archaeological materials, with some fragments indicating that it belongs to the Early Middle Ages.

Square D1, at a depth of 2.6 meters, was entirely covered with raw brick alignments. Here, square-shaped bricks (40 x 40 cm; 42 x 42 cm, etc.) bound together with mud and coated with plaster were predominant. A similar brick alignment was also uncovered in a test trench outside the fortress wall.

During the excavation, parts of a beautifully decorated glazed plate were found in the northwestern corner of square D1. In its center, there is an image of a bird surrounded by visually appealing small circles. A broken unglazed ceramic lamp was also discovered in the IX-X century layer of the same square. Unlike similar examples, the wick inside the lamp has remained intact to this day, and it still retains the smell of oil.

                                                                                          Mud brick layout in square D1

Among the clay artifacts of Galatapa, various lids of different sizes and designs, as well as a wide range of bowls and cauldron-type vessels, have been found. Metal and glass artifacts are also among the discoveries. Particularly interesting are well-crafted obsidian blade-like slabs and scrapers. These findings indicate the existence of an earlier settlement in and around Qalatapa. In square D1, three rod-shaped iron rings, a tube-shaped bronze object, and a needle were found. Additionally, a medieval copper coin was discovered in the surrounding excavation area.

 

Metalwork and obsidian tool                                          Unglazed pottery                                                              Part of a glazed plate  

The research conducted this year at Galatapa is significant in terms of studying the transition from the Late Antique period to the Early Middle Ages. The test excavations carried out around the fortress wall provided more information than expected, and it is planned to expand these excavations in the future and merge them with square D1. This will allow for a more detailed study of the structure of the fortress walls from both the Antique and Medieval periods.

Tavakkul Aliyev

Oxuma sayi: 519